بسم الله الرحمن الرحیم و به نستعین
الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی سیدنا و نبیّنا محمد و علی آله الطیبین الطاهرین سیّما بقیه الله فی الارضین.
قال رسول الله صلّی الله علیه و آله:
وَ أَمَّا عَلَامَةُ الْمُخْلِصِ فَأَرْبَعَةٌ يَسْلَمُ قَلْبُهُ وَ يَسْلَمُ جَوَارِحُهُ وَ بَذَلَ خَيْرَهُ وَ كَفَّ شَرَّهُ [1]
یکی از معارف بسیار مهم قرآن کریم و اهل بیت علیهم السلام، مسأله اخلاص است. اخلاص یعنی: این که انسان، عملی را برای خدا و برای خشنودی او و نیز برای انجام تکلیف الهی انجام بدهد.
اخلاص، یعنی: این که انسان، عمل خودش را از هر گونه تمایلات و تعلّقات نفسانی و رذایل شیطانی مثل: حرص، طمع،حسد و زیاده طلبی، مقام خواهی، تکاثر و ثروت طلبی و مانند این ها دور نگاه بدارد.
اگر بدانیم؛ تمام عزّت ها، قدرت ها، رزق و روزی ها فقط به دست خداست؛ هرگز برای کسب عزّت، تصاحب قدرت و به دست آوردن رزق و روزی به سراغ غیر خدا نمی رویم.
اگر بدانیم؛ خدای سبحان،پروردگار عالمیان هم سبب ساز است و هم سبب سوز. در این صورت هر عمل، رفتار، گفتار، اندیشه ما برای خدا می شود.
هدف باید جلب رضای خدا باشد؛ و رضای مردم را هم از خدا بخواهیم.
شما می دانید؛ وقتی حضرت ابراهیم در بیابان های گرم و سوزان حجاز، پایه ها و دیوار های کعبه را بالا برد؛ عبادتگاه معظمی برای خدا در روی زمین ساخت،از خدا هم خواست؛ دل های مردم به سوی ذریه اش متمایل شود.
هزاران سال از این ماجرا می گذرد؛ هر سال میلیون ها نفر عاشقانه و پر هیجان تر از پروانه ها با همان تعالیم و احکام ابراهیمی دور همین خانه کعبه طواف می کنند. چون کار و عمل حضرت ابراهیم برای خدا و جلب رضای او بوده است.
عزیزان، اگر عمل ما برای خدا باشد؛ باقی و پا برجا می ماند. چون رنگ خدا به خودش می گیرد. اما اگر عمل و گفتار ما برای خدا نباشد؛ تاریخ مصرفش دیر یا زود تمام می شود.
هیچ عاقلی، باقی را بر فانی ترجیح نمی دهد و با آن معامله نمی کند.
چه تعبیری زیبایی را قرآن اشاره کرده؛
«ما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ» نحل/96
یعنی: آنچه نزد شماست نابود خواهد شد و آنچه نزد خداست پايدار خواهد ماند.
روایت داریم؛ روزی پیامبر اکرم میان اصحابشان مسابقه ایی گذاشتند.فرمودند: هر کس بتواند، دو رکعت نماز خالص بخواند، به گونه ایی که فکرش جایی نرود؛ یعنی: فقط برای خدا نماز بخواند.
نوشته اند: در این مسابقه معنوی افراد خاصی مثل سلمان، اباذر، مقداد و امیرالمؤمنین حضور داشتند.
همه آن ها، مسابقه را باختند و نتوانستند؛ نماز صد در صد خالص بخوانند؛ غیر از امیر المؤمنین علیه السلام.
پس برای خدا عمل کردن، مرتبه و درجه می خواهد؛ همت و سعی رفیع می طلبد.
سؤال امشب ما همین است چگونه متوجه شویم؛ که اخلاص داشته باشیم؟
اخلاص، بسیار خوب و مطلوب است. ولی اخلاص ناب، کار دشواری است.
در این حدیثی که خواندم؛ پیامبر اکرم می فرماید:
و امّا علامهُ المخلصُ فاربعهُ؛
هر چیزی علامت و نشانه ایی دارد.
مرحوم علامه مجلسی در کتاب فاخر و ارزشمند بحار الانوار، چهار صفحه را اختصاص می دهد؛ به نشانه هایی از ملکات اخلاقی و رذایل شیطانی.
یکی از ملکات اخلاقی، اخلاص ناب است.
این گونه اخلاص، نشانه هایی دارد.
حضرت در این حدیث شریف، چهار نشانه را برای افراد مخلص بیان فرموده اند.
یکی از آن نشانه ها، فرموده اند: یَسلَمُ قَلبُه.
این که انسان های با اخلاص، قلبشان از نا پاکی های درونی و نفسانی مثل: شرک و ریا، کینه و حسد و… سالم است.
کسی که قلبش سالم است؛ انتظار ستایش و تعریف دیگران را ندارد. چون حرف ها ، رفتار ها و اعمالش را برای خدا انجام داده؛ نه برای خوشنودی و مدح دیگران.
پیامبر فرمودند:
«إِنَّ لِكُلِّ حَقٍّ حَقِيقَةً وَ مَا بَلَغَ عَبْدٌ حَقِيقَةَ الْإِخْلَاصِ حَتَّى لَا يُحِبَّ أَنْ يُحْمَدَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ عَمَلٍ لِلَّهِ.»
یکی از نشانه های سلامت قلب این است؛ که اگر شخصی تعریفش را کنند، او غمگین می شود. چون می ترسد؛ عُجب و خود بینی او را فرا بگیرد.
البته انسان، ذاتاً وقتی به کاری ، یا عملی و یا گفتاری تشویق یا تحسین می شود؛ خوشش می آید. این در غریزه همه ما هست.
لکن اخلاص، در کسی وجود دارد؛ که انتظار نداشته باشد، فردی از او تعریفی کند و مدحش را در مقابل دیگران بگوید.
مثلاً کسی که نماز خواندنش خوب است، یا اهل خیر و نیکی کردن است، یا هنرش خوب است، حرفه و صنعتش خوب است؛ بگوید؛ این ها از فضل خداست. از خودم نیست. چون خود انسان، نفس انسان، میل طلب است.
در احوالات مرحوم امام راحل رضوان الله علیه نوشته اند:
وقتی یکی از یاران امام به دیدار ایشان رفتند؛ نزد امام شروع کرد به مدح و ثنای حضرت امام.
امام فرمودند: می ترسم این حرف ها را باور کنم؛
قرآن هم تعبیر لطیفی دارد:
می فرماید:
« فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ» نجم/32 یعنی: پاك نمايى نكنيد، خودتان را والا نبینید.
شیطان، به حضرت موسی عرض کرد و گفت: یکی از جا هایی که من به انسان ها مسلّط می شوم، زمانی است که آن ها را عُجب فرا می گیرد. بعد آن ها خودشان گناهان خود را فراموش می کنند. در این صورت من راحت بر نفس آن ها مسلّط می شوم.
روایت داریم؛
شخصی به امیرالمؤمنین عرض کرد: تا کی صدقه و انفاق می دهید، همیشه اموالتان را به مردم می دهید. حضرت فرمودند: اگر بدانم؛ یکی از صدقات و انقاق ها واقعاً از سوی خدا پذیرفته شده، متوقف می شوم. و دیگر انجام نمی دهم.
اما خبر ندارم که آیا این ها از من قبول شده، یا نشده؛ این همان قلب سلیم است.
عزیزان، وقتی امام و مولای ما امیرالمؤمنین که همه زندگی اش اخلاص است؛ چنین می گوید. دیگر انسان نباید باورش بشود، برای خودش در این دنیا و آن دنیا حسابی باز کند.
قلب سلیم، در اثر ناچیز انگاشتن اعمال خوب و پسندیده به وجود می آید.
در این صورت اخلاص ناب خودش را نشان می دهد.
والسلام علیکم و رحمه الله و برکاتُه
[1] مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، بحار الأنوارالجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار (ط – بيروت)، 111جلد، دار إحياء التراث العربي – بيروت، چاپ: دوم، 1403 ق.
